
Twierdzenie Talesa: treść i rysunek
Weź kąt o wierzchołku A. Jego ramiona to dwie półproste wychodzące z A. Przetnij je dwiema prostymi równoległymi, które nie przechodzą przez wierzchołek: prosta k przecina pierwsze ramię w punkcie B, a drugie w punkcie C, prosta l przecina pierwsze ramię w punkcie D, a drugie w punkcie E. Punkt B leży między A i D, a punkt C między A i E.
A───B───D───▶ ramię 1
╲ │ │
╲ │ │
╲│ │
C │
╲ │
╲ │
╲│
E
╲ ramię 2
(prosta k przechodzi przez B i C, prosta l przez D i E, k ∥ l)
Rysunek opisany słowami: z punktu A wychodzą dwie półproste. Na pierwszej leżą kolejno punkty B i D (B bliżej A). Na drugiej leżą kolejno C i E (C bliżej A). Odcinek BC jest równoległy do odcinka DE.
Ponieważ k ∥ l, zachodzą równości proporcji odcinków na ramionach:
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Zapis | Co porównujesz |
|---|---|
| |AB| / |AD| = |AC| / |AE| | odcinek od wierzchołka do prostej bliższej i do dalszej, na obu ramionach |
| |AB| / |BD| = |AC| / |CE| | odcinek od wierzchołka do odcinka między prostymi |
| |BD| / |AD| = |CE| / |AE| | odcinek między prostymi do całości |
Każda z tych proporcji mówi to samo, tylko pod innym kątem. Zawsze porównujesz odcinki z tego samego „piętra” na obu ramionach: bliższy wierzchołkowi z bliższym, dalszy z dalszym.
Gdy jedna z prostych jest bokiem trójkąta, dochodzi jeszcze zapis wynikający z podobieństwa trójkątów ABC i ADE: |BC| / |DE| = |AB| / |AD|. Dotyczy on odcinków równoległych, a nie odcinków na ramionach, i jest wnioskiem z twierdzenia.
Twierdzenie odwrotne do twierdzenia Talesa
Twierdzenie odwrotne zakłada coś innego niż pierwotne: dane są proporcje odcinków, a wnioskiem jest równoległość. Jeśli punkty B i D leżą na jednym ramieniu kąta o wierzchołku A, punkty C i E na drugim, każda para po tej samej stronie wierzchołka, a zachodzi równość |AB| / |AD| = |AC| / |AE|, to proste BC i DE są równoległe.
Sama równość ułamków nie wystarcza, jeśli nie wiesz, jak leżą punkty. Punkty B i D muszą należeć do jednego ramienia, a C i E do drugiego. W zadaniach zwykle widać to z rysunku, ale warto to zapisać w rozwiązaniu.
Test na równoległość wygląda tak:
- Zapisz odcinki od wierzchołka na obu ramionach (całe: |AB|, |AD|, |AC|, |AE|).
- Oblicz dwa ilorazy: |AB| / |AD| oraz |AC| / |AE|.
- Gdy ilorazy są równe, proste są równoległe. Gdy różne, nie są.
Przykład: |AB| = 4, |AD| = 10, |AC| = 6, |AE| = 15. Mamy 4 / 10 = 0,4 oraz 6 / 15 = 0,4, więc BC ∥ DE. Gdyby było |AE| = 14, to 6 / 14 = 3 / 7, a 3 / 7 ≠ 2 / 5, więc proste nie byłyby równoległe.
Dowód przez pola trójkątów
Dowód opiera się na dwóch faktach o polach trójkątów (zob. też wzór na pole trójkąta): jeśli dwa trójkąty mają równe wysokości, to stosunek ich pól jest równy stosunkowi długości ich podstaw, a jeśli mają wspólną podstawę i równe wysokości, to ich pola są równe.
Załóż, że BC ∥ DE, i oznacz pole trójkąta symbolem P.
- Trójkąty BCD i BCE mają wspólną podstawę BC. Punkty D i E leżą na prostej równoległej do BC, więc wysokości opuszczone z D i E na BC są równe. Zatem P(BCD) = P(BCE).
- Dodaj do obu stron pole trójkąta ABC. Ponieważ B leży między A i D, a C między A i E, otrzymujesz P(ACD) = P(ABC) + P(BCD) oraz P(ABE) = P(ABC) + P(BCE). Stąd P(ACD) = P(ABE).
- Trójkąty ABE i ADE mają wspólną wysokość opuszczoną z E na prostą AD, więc P(ABE) / P(ADE) = |AB| / |AD|.
- Trójkąty ACD i ADE mają wspólną wysokość opuszczoną z D na prostą AE, więc P(ACD) / P(ADE) = |AC| / |AE|.
- Skoro P(ACD) = P(ABE), to lewe strony z kroków 3 i 4 są równe, czyli |AB| / |AD| = |AC| / |AE|.
To teza twierdzenia. Pozostałe proporcje z tabeli wynikają z niej przez przekształcenia, np. |AD| = |AB| + |BD| daje |AB| / |BD| = |AC| / |CE|.
Gdzie to się pojawia w szkole
W podstawie programowej dla liceum i technikum, w dziale „Planimetria”, zakres podstawowy zawiera wymaganie „stosuje twierdzenie Talesa”, a zakres rozszerzony dodatkowo „stosuje twierdzenie odwrotne do twierdzenia Talesa”. W tekście podstawy programowej dla szkoły podstawowej, opublikowanym na stronie ZPE (dostęp 2026-11-17), nazwa „twierdzenie Talesa” nie występuje, a uczeń ma m.in. obliczać długości odcinków w skali, czyli pracować z proporcjami. Dlatego zadania 1–3 poniżej da się rozwiązać zwykłą proporcją, a zadania 4–5 pasują do poziomu liceum.
Oficjalne zadania egzaminacyjne znajdziesz na stronie Centralnej Komisji Egzaminacyjnej; w serwisie opisujemy też zakres i arkusze: egzamin ósmoklasisty z matematyki oraz arkusze maturalne CKE.
Typowe błędy
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Błąd | Jak wygląda | Jak go uniknąć |
|---|---|---|
| Mylenie odcinka „od wierzchołka” z odcinkiem „między prostymi” | W zadaniu jest dane |BD| = 4, a liczysz proporcję tak, jakby to było całe |AD| | Zapisz, który odcinek zaczyna się w A, i policz całe |AD| = |AB| + |BD| |
| Odwrócone odpowiedniki | |AB| / |AD| = |AE| / |AC| | Bliższy wierzchołkowi punkt na jednym ramieniu paruj z bliższym na drugim |
| Stosowanie twierdzenia bez równoległości | Proste nie są równoległe, a proporcje „wychodzą” | Najpierw sprawdź, czy BC ∥ DE jest w założeniach |
| Wiązanie odcinków równoległych proporcją ramion | |BC| / |DE| = |BD| / |CE| | Odcinki równoległe wiąże podobieństwo trójkątów: |BC| / |DE| = |AB| / |AD| |
| Twierdzenie odwrotne „na oko” | „Na rysunku wygląda na równoległe” | Policz dwa ilorazy i porównaj, zapisując, że punkty leżą w odpowiedniej kolejności |
| Pomylenie z twierdzeniem o kącie wpisanym | Szukanie proporcji, gdy w zadaniu jest okrąg i średnica | To odrębne twierdzenie (o kącie wpisanym opartym na średnicy), nie to samo co proporcje na ramionach kąta |
Zadania z rozwiązaniami
W zadaniach 1–3 przyjmij oznaczenia z rysunku: A to wierzchołek, B i D leżą na jednym ramieniu, C i E na drugim, B jest bliżej A niż D, C bliżej A niż E, a proste BC i DE są równoległe.
Zadanie 1 (poziom klasy 8)
Dane: |AB| = 6 cm, |BD| = 4 cm, |AC| = 9 cm. Oblicz |CE|.
Rozwiązanie. Użyj proporcji |AB| / |BD| = |AC| / |CE|:
6 / 4 = 9 / |CE|, więc |CE| = 9 · 4 / 6 = 36 / 6 = 6 cm.
Sprawdzenie drugą proporcją: |AD| = 6 + 4 = 10, więc |AE| = |AC| · |AD| / |AB| = 9 · 10 / 6 = 15, czyli |CE| = 15 − 9 = 6 cm. Zgadza się.
Odpowiedź: |CE| = 6 cm.
Zadanie 2 (poziom klasy 8)
Dane: |AB| = 3 cm, całe |AD| = 5 cm, |AC| = 4,2 cm. Oblicz |AE| i |CE|.
Rozwiązanie. Odcinek 5 cm to cała odległość od wierzchołka do D, nie odcinek między prostymi. Zatem |AB| / |AD| = |AC| / |AE|:
3 / 5 = 4,2 / |AE|, więc |AE| = 4,2 · 5 / 3 = 21 / 3 = 7 cm.
Wtedy |CE| = 7 − 4,2 = 2,8 cm.
Sprawdzenie: |BD| = 5 − 3 = 2, a |AB| / |BD| = 3 / 2 = 1,5 oraz |AC| / |CE| = 4,2 / 2,8 = 1,5. Zgadza się.
Odpowiedź: |AE| = 7 cm, |CE| = 2,8 cm.
Zadanie 3 (poziom klasy 8: wysokość drzewa)
Pionowy kijek o wysokości 1,5 m rzuca na poziomą ziemię cień długości 2 m. W tej samej chwili cień drzewa ma 12 m. Jaką wysokość ma drzewo?
Rozwiązanie. Promienie Słońca są równoległe, a kijek i drzewo stoją pionowo, więc powstają dwa trójkąty prostokątne o wspólnym kącie przy końcu cienia (jego ramionami są ziemia i promień Słońca). Kijek i drzewo to odcinki równoległe, więc korzystasz z wniosku z twierdzenia: stosunek wysokości jest równy stosunkowi długości cieni.
h / 12 = 1,5 / 2, więc h = 12 · 1,5 / 2 = 18 / 2 = 9 m.
Sprawdzenie: 1,5 / 2 = 0,75 oraz 9 / 12 = 0,75.
Odpowiedź: drzewo ma 9 m wysokości.
Zadanie 4 (poziom liceum: twierdzenie odwrotne)
W trójkącie ABC punkt D leży na boku AB, a punkt E na boku AC. Dane: |AD| = 4, |DB| = 6, |AE| = 6, |EC| = 9, |BC| = 12. Wykaż, że DE ∥ BC, i oblicz |DE|.
Rozwiązanie. Całe boki: |AB| = 4 + 6 = 10 oraz |AC| = 6 + 9 = 15. Punkty D i B leżą na jednym ramieniu kąta BAC, a E i C na drugim, każda para po tej samej stronie wierzchołka A. Porównaj ilorazy:
|AD| / |AB| = 4 / 10 = 0,4 oraz |AE| / |AC| = 6 / 15 = 0,4.
Ilorazy są równe, więc z twierdzenia odwrotnego do twierdzenia Talesa DE ∥ BC.
Długość |DE|: trójkąty ADE i ABC mają wspólny kąt A, a przy równoległych DE i BC równe kąty odpowiadające, więc są podobne w skali 0,4. Stąd |DE| = 0,4 · |BC| = 0,4 · 12 = 4,8.
Uwaga: nie porównuj |AD| / |DB| = 4 / 6 z |AE| / |AC| = 6 / 15. To różne odcinki: 2 / 3 nie jest równe 2 / 5. Poprawne jest też porównanie |AD| / |DB| z |AE| / |EC|: 4 / 6 = 2 / 3 oraz 6 / 9 = 2 / 3.
Odpowiedź: DE ∥ BC oraz |DE| = 4,8.
Zadanie 5 (poziom liceum: trapez i odcinek przez punkt przecięcia przekątnych)
W trapezie ABCD podstawy mają długości |AB| = 12 i |CD| = 8, a AB ∥ CD. Przekątna AC ma długość 15 i przecina przekątną BD w punkcie P. a) Oblicz |AP| i |PC|. b) Przez P poprowadzono prostą równoległą do podstaw, przecinającą ramię AD w punkcie K, a ramię BC w punkcie L. Oblicz |KL|.
Rozwiązanie a). To układ krzyżowy: punkty C i D leżą po drugiej stronie punktu P niż A i B, więc nie jest to bezpośrednie zastosowanie twierdzenia Talesa na ramionach kąta. Proporcję uzasadnij podobieństwem trójkątów ABP i CDP. Kąty BAP i DCP są równe jako naprzemianległe (AB ∥ CD, sieczna AC), kąty ABP i CDP też są równe jako naprzemianległe (sieczna BD), a przy P masz kąty wierzchołkowe. Zatem trójkąty ABP i CDP są podobne, a odpowiadające sobie boki to AB i CD, AP i CP, BP i DP. Stąd:
|AP| / |PC| = |AB| / |CD| = 12 / 8 = 3 / 2.
Zatem |AP| to 3 części, |PC| to 2 części, razem 5 części = 15, czyli jedna część to 3. Stąd |AP| = 9, |PC| = 6.
Sprawdzenie: 9 + 6 = 15 oraz 9 / 6 = 1,5 = 12 / 8.
Rozwiązanie b). Z tego samego podobieństwa trójkątów ABP i CDP wynika |DP| / |PB| = |CD| / |AB| = 8 / 12 = 2 / 3, czyli |DP| / |DB| = 2 / 5. Prosta KP jest równoległa do AB, więc trójkąty DKP i DAB są podobne i |KP| / |AB| = |DP| / |DB| = 2 / 5, czyli |KP| = 12 · 2 / 5 = 4,8. Tak samo, licząc od podstawy CD: |PL| / |CD| = |BP| / |BD| = 3 / 5, czyli |PL| = 8 · 3 / 5 = 4,8. Wtedy |KL| = 4,8 + 4,8 = 9,6.
Sprawdzenie wzorem na średnią harmoniczną podstaw: 2 · 12 · 8 / (12 + 8) = 192 / 20 = 9,6. Zgadza się.
Odpowiedź: |AP| = 9, |PC| = 6, |KL| = 9,6.
Podsumowanie wzorów
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Sytuacja | Co masz | Co zapisujesz |
|---|---|---|
| Znasz równoległość, szukasz odcinka na ramieniu | k ∥ l | |AB| / |AD| = |AC| / |AE| |
| Znasz równoległość i odcinki między prostymi | k ∥ l | |AB| / |BD| = |AC| / |CE| |
| Znasz równoległość, szukasz odcinka równoległego | BC ∥ DE | |BC| / |DE| = |AB| / |AD| |
| Chcesz sprawdzić równoległość | proporcje odcinków | porównaj |AB| / |AD| z |AC| / |AE| |
Aby ćwiczyć dalej, sięgnij po twierdzenie Pitagorasa, bo oba twierdzenia często pojawiają się w jednym zadaniu, oraz po pola figur płaskich, gdzie proporcje odcinków przydają się przy trapezie.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Jaki jest wzór twierdzenia Talesa?
Dla kąta o wierzchołku A przeciętego prostymi równoległymi (punkty B, D na jednym ramieniu, C, E na drugim) zachodzi |AB| / |AD| = |AC| / |AE|. Równie dobrze możesz zapisać |AB| / |BD| = |AC| / |CE|.
Czym jest twierdzenie odwrotne do twierdzenia Talesa?
To twierdzenie, w którym z równości proporcji odcinków na ramionach kąta wnioskujesz, że proste przecinające ramiona są równoległe, o ile punkty leżą w odpowiedniej kolejności na ramionach.
Czy twierdzenie Talesa jest na egzaminie ósmoklasisty?
W tekście podstawy programowej dla szkoły podstawowej, opublikowanym na stronie ZPE (dostęp 2026-11-17), wymaganie o tej nazwie nie występuje. Zadania o proporcjach odcinków czy skali rozwiążesz jednak tą samą metodą. Aktualny zakres egzaminu sprawdź na stronie CKE.
Czy twierdzenie Talesa jest na maturze?
Twierdzenie Talesa należy do wymagań z planimetrii w zakresie podstawowym dla liceum i technikum, a twierdzenie odwrotne do niego w zakresie rozszerzonym. Zadania egzaminacyjne i arkusze publikuje CKE.
Jak odróżnić twierdzenie Talesa od twierdzenia Pitagorasa?
Twierdzenie Pitagorasa dotyczy trójkąta prostokątnego i zależności a² + b² = c². Twierdzenie Talesa dotyczy proporcji odcinków wyznaczonych na ramionach kąta przez proste równoległe. Oba często występują razem w zadaniach z geometrii.
Czy do twierdzenia Talesa potrzebuję trójkąta?
Nie. Twierdzenie mówi o kącie i dwóch prostych równoległych. Trójkąt pojawia się wtedy, gdy jedną z prostych jest bok trójkąta, a druga leży wewnątrz niego równolegle do tego boku.